BOKSUN TARİXİ

Qədim Yunanıstan boksun inkişafında mühüm rol oynamışdır. Eramızdan əvvəl 688-ci ildə boks Antik Yay Olimpiya Oyunlarına daxil edilib və bu, idman növünün tarixində dönüş nöqtəsi olub. Həmin dövrdən boks qeyri-rəsmi döyüşdən qaydalı idman növünə çevrilməyə başlayıb.

Qədim yarışlarda boksçular əllərini dəri qayışlarla qoruyurdu, döyüşlər isə böyük fiziki güc və dözümlülük tələb edirdi. Bu xüsusiyyətlər boksun çətin və ciddi idman növü kimi formalaşmasına təsir göstərib.
Beləliklə, Yay Olimpiya Oyunlarına daxil edilməsi boksun dünya idman mədəniyyətində mühüm yer tutmasına şərait yaradıb.

1719-cu ildə Ceyms Fiqq İngiltərənin ilk tanınmış boks çempionu olub və bu idman növünün ilk peşəkar simalarından biri kimi tarixə düşüb.

Onun fəaliyyəti boksun küçə döyüşlərindən çıxaraq daha sistemli və strukturlaşdırılmış idman növünə çevrilməsinə təkan verib. Rəsmi çempion anlayışının yaranması isə boksda titul, status və rəqabət prinsiplərinin formalaşmasına səbəb olub.

1743-cü ildə Cek Broton boks tarixində ilk rəsmi və sistemli qaydaları hazırlayıb. Bu hadisə idman növünün formalaşmasında dönüş nöqtəsi hesab olunur.

Brotonun qaydaları döyüşlərin daha nizamlı, aydın və təhlükəsiz keçirilməsini təmin edib. Bununla da boks xaotik qarşıdurmadan müəyyən prinsiplərə əsaslanan idman növünə çevrilməyə başlayıb.

Bu qaydalar həm də hakimlik sisteminin və idman təşkilatlanmasının inkişafına zəmin yaradıb, boksun peşəkar və beynəlxalq səviyyədə tanınmasına mühüm təsir göstərib.

1838-ci ildə London mükafat rinqi qaydaları (London Prize Ring Rules) qəbul edilib və XIX əsr boyunca boksun əsas qaydalar sistemi kimi istifadə olunub. Bu qaydalar rinq anlayışını formalaşdırıb, döyüşlərin gedişini tənzimləyib və iştirakçılar üçün müəyyən məhdudiyyətlər müəyyən edib.

Həmin dövrdə boks hələ də sərt xarakterini qoruyurdu və döyüşlər əsasən əlcəksiz keçirilirdi. Buna baxmayaraq, yeni qaydaların tətbiqi döyüşləri daha nizamlı və idarəolunan hala gətirib.

Nəticə etibarilə, bu mərhələ sərt yumruq döyüşlərindən müasir boksun formalaşmasına doğru atılan ən vacib addımlardan biri olub. London mükafat rinqi qaydaları boksun daha strukturlaşdırılmış, tanınan və vahid standartlara əsaslanan idman növünə çevrilməsində mühüm rol oynayıb.

1867-ci ildə Kuinsberri markizinin qaydaları dərc olunub və boksun inkişafında yeni mərhələnin əsasını qoyub. Bu qaydalar döyüşlərin daha aydın, nizamlı və təhlükəsiz keçirilməsi üçün standartlar müəyyənləşdirib.

Əlcəklərin məcburi istifadəsi, 3 dəqiqəlik raundlar, 1 dəqiqəlik fasilələr, nokdaun zamanı 10 saniyəlik sayım, eləcə də, güləşmək və tutma elementlərinə qadağa boksun strukturunu dəyişdirib.

Bu yeniliklər nəticəsində boks sadə güc qarşıdurmasından çıxaraq texnika, taktika və ustalığa əsaslanan idman növünə çevrilib.

1904-cü il boks idmanı üçün əlamətdar olub. Antik Olimpiya Oyunlarının proqramında yer alan bu növ müasir Olimpiya Oyunlarına da daxil edilib. Bu Oyunlar ABŞ-ın Sent-Luis şəhərində keçirilib.

Başlanğıcda yalnız kişilər üçün təşkil edilən boks yarışları sonralar daha da genişlənib və müxtəlif çəki kateqoriyaları əlavə olunub. Qadın boksu isə Olimpiya proqramına 2012-ci ildə London Yay Olimpiya Oyunlarında daxil edilib.

XX əsrin ilk yarısında boks sürətlə inkişaf edərək dünyanın müxtəlif ölkələrində populyarlıq qazanıb. 1921-ci il bu yüksəlişin simvolik mərhələlərindən biri olub və böyük çempionların adı daha geniş tanınmağa başlayıb.

Çempionluq döyüşlərinə marağın artması, mətbuatda boks haqqında materialların çoxalması və yarışların daha geniş auditoriyaya çatması bu idman növünün nüfuzunu gücləndirib.

Nəticədə, boks XX əsrdə dünya idmanının ən tanınan və ən çox maraq göstərilən növlərindən birinə çevrilib.

İlk Avropa çempionatı 1925-ci ildə təşkil olunub. Yarış İsveçin Stokholm şəhərində Avropa Boks Konfederasiyası tərəfindən keçirilib və qitə ölkələri arasında baş tutub.

Bu, Avropa həvəskar boksu tarixində ilk rəsmi çempionat hesab olunur.

1964-cü ildə Məhəmməd Əli ağır çəkidə dünya və Olimpiya çempionu olub, bununla boks tarixində silinməz iz buraxan bir eranın əsasını qoyub. Onun sürəti, döyüş üslubu, özünəməxsus çıxışları və güclü xarizması onu qısa müddətdə dünya idmanının ən tanınan simalarından birinə çevirib.

Əlinin təsiri yalnız idman nəticələri ilə məhdudlaşmayıb. O, boksun populyarlığını daha da artırıb, bu idman növünə olan marağı yeni səviyyəyə qaldırıb və onu daha geniş auditoriyaya tanıdıb.

Nəticə etibarilə, Məhəmməd Əlinin meydana çıxışı boksun mahiyyətini dəyişib. Bu dövrdən sonra boks artıq təkcə idman növü kimi deyil, həm də qlobal mədəniyyətin və tarixin mühüm hissəsi kimi qəbul olunmağa başlayıb.

Boks üzrə ilk dünya çempionatı Avropa çempionatından 49 il sonra - 1974-cü ildə keçirilib. Bu yarış WBC, WBA kimi beynəlxalq boks federasiyalarının birgə tərəfdaşlığı ilə peşəkar boksçular arasında baş tutub.

Mundiala Kubanın Havana şəhəri ev sahibliyi edib. Dünya çempionatında 45 ölkədən 274 boksçu mübarizə aparıb.

2012-ci ildə London Olimpiadasında qadın boksu ilk dəfə rəsmi proqramda yer alıb. Bu hadisə qadın boksunun yüksəlişində mühüm mərhələ və dünya boksu üçün tarixi addım olub.

Qərar qadın idmançılara ən yüksək beynəlxalq səviyyədə çıxış imkanı yaradıb, marağı artırıb və yeni idmançıların yetişməsinə şərait yaradıb.

Nəticədə, London-2012 qadın boksunun inkişafında yeni mərhələ açaraq boksun daha müasir, əhatəli və beynəlxalq idman növünə çevrilməsinə mühüm təsir göstərib.